Czy LEGO naprawdę było w kosmosie? Od Marsa po Jowisza i Księżyc

Wyobraźmy sobie zwyczajny klocek LEGO unoszący się w kabinie stacji kosmicznej. Nie jest to kadr z reklamy wymyślonej rakiety. LEGO naprawdę trafiało w przestrzeń kosmiczną — choć różne wyprawy oznaczały zupełnie inne rzeczy. Czasem były to plastikowe elementy używane do zajęć edukacyjnych, czasem specjalnie przygotowane aluminiowe figurki, a czasem symbole minifigurek umieszczone na urządzeniu, które dotarło na Marsa.

Odpowiedź na pytanie, czy LEGO było w kosmosie, brzmi więc: tak, i to wielokrotnie. Aby nie popaść w sensację, warto jednak odróżnić prawdziwy klocek, figurkę wykonaną z nietypowego materiału i sam wizerunek postaci. Nie wszystkie latające minifigurki wyglądały jak te z domowej kolekcji, nie każda lądowała na innym świecie, a zdjęcia kosmicznych modeli z internetu nie muszą pokazywać rzeczywistych misji.

2003–2004: LEGO na Marsie, ale nie tak, jak można sobie wyobrażać

Pierwsza z naszych historii prowadzi do dwóch łazików NASA: Spirit i Opportunity. Wystartowały w 2003 roku, a w styczniu 2004 roku wylądowały na Marsie. W ramach projektu Red Rover Goes to Mars, prowadzonego z udziałem The Planetary Society i LEGO, oba pojazdy zabrały specjalne nośniki w postaci miniaturowych dysków. Na każdym umieszczono nazwiska prawie czterech milionów uczestników akcji NASA.

W centralnej części dysków znalazły się postacie Astrobotów: Biff Starling i Sandy Moondust. Były to przedstawienia postaci związanych z LEGO, a nie zwykłe ruchome plastikowe minifigurki spacerujące po Marsie. Nośniki miały też specjalne pola i magnesy wykorzystywane do popularyzacji wiedzy o warunkach marsjańskich oraz elementy przypominające klocki LEGO. Ich metalowe ramy i mocowania nie były zwykłymi plastikowymi klockami wyjętymi z pudełka.

Dyski znajdowały się na lądownikach, które pozostawały na powierzchni po odjeździe łazików. Oba roboty sfotografowały je przed rozpoczęciem dalszej podróży. Dzięki temu pomysł miał dwa oblicza: rzeczywisty przedmiot na Marsie i zaproszenie do zainteresowania się eksploracją kosmosu. Nie był to eksperyment dowodzący wytrzymałości typowych klocków LEGO w marsjańskich warunkach.

2011: astronauci budują z prawdziwych klocków na ISS

Najbardziej dosłowne spotkanie LEGO z kosmosem miało miejsce na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej. W 2011 roku prom Endeavour podczas misji STS-134 dostarczył materiały do projektu edukacyjnego LEGO Bricks in Space. Astronauci używali prawdziwych klocków i przygotowanych modeli do pokazywania, jak buduje się i jak zachowują się różne mechanizmy w środowisku mikrograwitacji.

Na Ziemi klocek postawiony na blacie pozostaje na nim dzięki grawitacji. Na stacji luźny element może swobodnie unosić się w kabinie. Połączone części nadal trzymają się jednak dzięki mechanicznym połączeniom, bo ich działanie nie zależy od ciężaru. Różnicę widać także podczas korzystania z ruchomych modeli: otaczające warunki mogą zmieniać sposób obserwowania ruchu i obciążeń.

Nie należy z tego wyciągać wniosku, że LEGO było podstawowym wyposażeniem naukowym ISS. Współpraca służyła przede wszystkim edukacji i zainteresowaniu dzieci nauką, techniką oraz inżynierią. Sam fakt, że znane zabawki można obejrzeć w niezwykłym otoczeniu, pomagał przekładać trudne pojęcia na zrozumiałe przykłady.

2011–2016: trzy aluminiowe figurki w drodze do Jowisza

5 sierpnia 2011 roku wystartowała sonda Juno. Na pokładzie znalazło się trzech niezwykłych pasażerów: figurki przedstawiające rzymskiego boga Jowisza, boginię Junonę i astronoma Galileusza. NASA i LEGO opracowały je na potrzeby programu popularyzacji nauk ścisłych. Postacie nawiązywały do historii badań Jowisza: Jowisz trzymał piorun, Junona lupę, a Galileusz teleskop.

To nie były standardowe plastikowe minifigurki. Figurki wykonano ze specjalnego aluminium dostosowanego do misji kosmicznej. NASA opisywała je jako miniaturowe statuetki o wysokości około 3,8 centymetra. W 2016 roku Juno dotarła w okolice Jowisza i weszła na jego orbitę. Bohaterowie z LEGO nie lądowali na gazowym olbrzymie: podróżowali wraz z sondą, która bada planetę z orbity.

Wybór postaci miał sens większy niż sam żart. Galileusz odkrył cztery największe księżyce Jowisza, a instrumenty sondy współcześnie pozwalają badać jego atmosferę, strukturę i pole magnetyczne. Małe figurki łączyły mitologię, historię nauki i współczesną eksplorację, tworząc opowieść, którą łatwo zapamiętać.

2015: europejska misja i klockowe postacie na orbicie

LEGO uczestniczyło też w projektach edukacyjnych Europejskiej Agencji Kosmicznej. Podczas misji iriss w 2015 roku duński astronauta Andreas Mogensen wykorzystywał temat kosmosu i figurki LEGO do zainteresowania uczniów nauką. ESA dokumentowała między innymi konkurs i obecność klockowych astronautów na pokładzie stacji. Ten przykład pokazuje, że taka współpraca nie była pojedynczą amerykańską akcją, lecz częścią szerszego sposobu kontaktowania się agencji kosmicznych ze szkołami.

2022: cztery minifigurki odbywają podróż wokół Księżyca

Misja Artemis I rozpoczęła się 16 listopada 2022 roku. Był to bezzałogowy lot statku Orion wokół Księżyca, zakończony powrotem na Ziemię 11 grudnia. NASA potwierdza, że wśród pamiątek i materiałów edukacyjnych zabranych na pokład znalazły się cztery minifigurki LEGO: Kate, Kyle, Julia i Sebastian.

Nie były to postacie pełniące funkcje załogi ani małe roboty sterujące statkiem. Stanowiły element programu edukacyjnego Build to Launch. Ich podróż pomagała pokazać uczniom, że współczesne misje kosmiczne wymagają pracy osób o wielu różnych specjalizacjach. Co istotne, figury obleciały Księżyc, ale na nim nie lądowały. Podobnie żaden człowiek nie leciał na pokładzie Artemis I.

Czy klocki naprawdę potrafią działać w kosmosie?

Warto rozdzielić trzy różne funkcje przedmiotów. Na ISS plastikowe klocki służyły do działań edukacyjnych i demonstracji zjawisk w mikrograwitacji. Na sondzie Juno aluminiowe figurki były symbolami związanymi z nauką i historią planety. W misji Artemis I standardowo wyglądające minifigurki były pamiątkami i ambasadorami programu edukacyjnego. Przedmioty marsjańskie miały z kolei konkretną formę nośników i elementów montażowych, połączoną z projektem społecznym.

Nie oznacza to, że zwykły plastikowy klocek może bez ograniczeń przetrwać na powierzchni Księżyca, Jowisza czy Marsa. W kosmosie o bezpieczeństwie sprzętu decydują między innymi promieniowanie, temperatura, próżnia i wymagania konkretnego statku. Dlatego szczegółów budowy aluminiowych figurek nie należy uogólniać na wszystkie dostępne w sklepie produkty LEGO.

Po co NASA i ESA zabierają zabawki poza Ziemię?

W misjach kosmicznych niemal każdy gram wyposażenia musi mieć uzasadnienie. Niewielka figurka może jednak stać się wyjątkowo nośnym symbolem. Dziecko, które nie zna budowy spektrometru albo zasad mechaniki orbitalnej, rozpoznaje minifigurkę. To punkt wyjścia do rozmowy o planecie, do której leci sonda, oraz ludziach, którzy zaprojektowali cały eksperyment.

Programy współpracy NASA, ESA i LEGO łączą kulturę popularną z edukacją STEM, czyli naukami ścisłymi, technologią, inżynierią i matematyką. Nie musimy twierdzić, że jedna minifigurka na statku kosmicznym automatycznie zmienia wybory zawodowe dzieci. Wystarczy zobaczyć wyraźną intencję organizatorów: budować zainteresowanie nauką za pomocą znanych, przystępnych symboli.

Klocki poleciały znacznie dalej niż ich konstruktorzy

Historia LEGO w kosmosie jest bardziej złożona, niż sugeruje wyobrażenie plastikowego astronauty na powierzchni obcej planety. Na Marsie znalazły się związane z marką symbole i elementy specjalnych dysków, na ISS astronauci rzeczywiście korzystali z klocków, przy Jowiszu orbitowały metalowe figurki, a cztery inne minifigurki okrążyły Księżyc.

Każda wyprawa miała inny cel, ale łączy je jedno: pomoc w opowiadaniu o eksploracji kosmosu ludziom, którzy dopiero zaczynają interesować się nauką. Być może właśnie dlatego LEGO tak dobrze sprawdza się w tej roli. Pozwala zacząć od małego elementu i wyobrazić sobie znacznie większą konstrukcję — nawet jeżeli tą konstrukcją okazuje się prawdziwa sonda kosmiczna.

Źródła

• NASA — NASA and the LEGO Group: Building Decades of Collaboration, przegląd projektów edukacyjnych i misji.
• The Planetary Society — Red Rover Goes to Mars Spacecraft DVD, opis marsjańskich dysków i Astrobotów.
• NASA JPL — Juno Spacecraft to Carry Three Figurines to Jupiter Orbit, trzy specjalne figurki z 2011 roku.
• ESA — The Story Behind the LEGO Astronauts, projekt misji iriss.
• NASA — Artemis I Becomes Cultural, Educational Time Capsule, przedmioty na pokładzie Oriona.
• NASA — Artemis I Mission, przebieg lotu 2022 roku.